Bent u teleurgesteld in de theologie omdat het als wetenschap te weinig praktisch resultaat geeft? Vindt u eigenlijk dat de Bijbel als feitelijk gezaghebbende openbaring van God, een concept is dat uw leven te zeer beperkt? Deze zomer begaf ik mij in de voetsporen van iemand die dit dacht. Hij voegde de daad bij het woord en verkocht zijn ziel aan de duivel.
De Brocken is de hoogste berg in Noord Duitsland, met een hoogte van ongeveer 1141 meter. De hoogte is befaamd als de verzamelplaats van de heksen, beschreven door Johann Wolfgang von Goethe in zijn beroemde dichtwerk Faust, de theoloog die zijn ziel aan de duivel verkocht. Na de oorlog was de berg berucht als Sovjet luisterpost in de Koude Oorlog, die alle communicatie in de Benelux tot op de Noordzee afluisterde.
Deze zomer besloot ik om de Brocken te beklimmen. Daarbij trad ik in de voetstappen van Goethe. Net als hij begon ik in Torfhaus en volgde ongeveer zijn route van 10 december 1777. Heen en terug was het een tocht van ongeveer 18 kilometer. Het was een stevige klim maar nergens klauterwerk en overal op bestaande paden die over het algemeen in redelijke toestand verkeerden.
Geestelijke Lessen
Faust was teleurgesteld in de theologie. Die leverde hem te weinig in termen van praktisch resultaat. Hij wilde macht en in alle opzichten behoeftenbevrediging voor het aardse leven. Daarom zoekt hij hulp bij twee occulte wetenschappers. Opvallend is dat zij kennelijk ook niet gekregen hebben waar Faust naar op zoek is. Niettemin, zij introduceren de duivel, Mephistopheles en Beelzebub in zijn leven. Faust zal 24 jaar lang alle krijgen wat hij wil, als hij zijn ziel aan de duivel verkoopt. Het pact wordt gesloten, maar het is al snel duidelijk dat de duivel zijn woord niet houdt. Faust wil een mooie echtgenote, maar de duivel is slechts bereid om een reeks van losse vrouwen zonder commitment te leveren. Net als in Glaucons verhaal (de broer van Plato in De Republiek) over de ring van Gyges, haalt Faust wat bovennatuurlijke trucks uit met de paus, die hem in wezen niets opleveren in termen van aardse macht en roem. Uiteindelijk is hij wel zijn ziel en eeuwige toekomst kwijt aan de duivel. Ondanks al zijn kennis van de theologie, nog wel opgedaan in Wittenberg, is het tragische dat Faustus weigert om genade te zoeken bij God wanneer dat nog kan.
Goethes beschrijving van de geschiedenis van Faust is ten diepste geschiedvervalsing. Wie oudere beschrijvingen van het verhaal leest, zoals het theaterstuk van Christopher Marlowe, leert belangrijke theologische lessen die bij Goethe niet langer te vinden zijn. In Marlowes Faust is het al vrij snel duidelijk dat je ziel verkopen aan de duivel zowel geestelijk als praktisch gesproken zeer onverstandig is. Bij Goethe zoekt men naar dit soort geestelijke basiskennis tevergeefs. Hij was de man van het eigen overstelpend gevoel. In sommige opzichten lijkt hij op de Faust in Marlowe.
Wat bij Marlowe een ontmaskering van de werkwijze van de duivel en een aansporing tot een moreel goed leven is, raakt bij Goethe iets totaal anders. Het is een boek waarin de auteur op romantische wijze een zelfzuchtig leven van verkeerde keuzes rechtvaardigt. Hoe dan wel? Door te spreken over de goede bedoelingen van de vrouw die zich door Faust liet verleiden en vervolgens vanwege kindermoord ter dood werd gebracht. Omdat Gretchen misleid was door liefde, wordt ze uiteindelijk door Gods engelen ontvangen.
Charles Gounod zou er een onvergetelijk opera van maken, die via Carrés Faust et Marguerite, in feite op losse wijze gebaseerd was op de versie van Goethe. Toch is er een belangrijk verschil. Bij Gounod staat de uiteindelijke verlossing van Marguerite centraal die zich afkeert van Faust tot God. Ze verwerpt de aangeboden redding van executie die Faust en Mephistopheles haar aanbieden en vertrouwt zich toe aan God en diens engelen. Die beginnen te zingen “Christ est ressuscité!”, de gevangenismuren openen en de ziel van Marguerite stijgt ten hemel. Faust blijft achter in wanhoop.
Zelfrechtvaardiging
Bij Goethe loopt het met Faust geheel anders af. Het lijkt wel of de dichter zelf rechtvaardiging zoekt voor zijn eigen leven en zondige seksuele verhoudingen. Wat Faust allemaal heeft gedaan wordt niet goedgepraat, maar uiteindelijk begint zijn geweten pas te spreken als hij Nederland is gaan besturen. Die regio heeft hij van de duivel gekregen…
Als hij een ouder echtpaar laat vermoorden dat hem zijn zin niet geeft, zoals koning Achab en de moord op Nabot in het Oude Testament, blijft ook dat zonder gevolgen. Wel herwint Faust enigermate zijn besef van goed en kwaad. Vanaf die tijd probeert hij zich aan goed bestuur en welzijn voor het land en zijn onderdanen te wijden.
Faust krijgt weer voldoening in zijn werk en zin in het leven. Daarmee lijkt de duivel aan zijn beloften te hebben voldaan, en eist hij de ziel van Faustus op. Echter, op het laatste moment stuurt God een engel om de ziel van Faust weg te nemen naar de hemel, zodat de duivel misgrijpt. Faust heeft immers laten zien dat hij uiteindelijk van goede wil was.
Dit is het verlossingsevangelie van de Verlichting en de Romantiek, mogelijk evenzeer deel van het systeem van moraal van het type Vrijmetselarij waartoe Goethe behoorde. Echter, het had weinig in gemeen met berouw en bekering in christelijke zin. Ten diepste zien we bij Goethe een nieuwe vorm van romantische godsdienst waarbij het gevoel en de bedoelingen van de mens iets echt, ‘waar’ en aanvaardbaar maken.
Er is in de latere versie, Goethe herschreef het tweede deel van Faust tot aan zijn dood, ook de introductie van het sacrale vrouwelijke als verlossingsbeginsel. Dit klinkt mooi, maar is het niet. Ten diepste gaat het om de voorspraak van Gretchen, de vrouw wiens leven de ontrouwe Faust heeft verwoest. Het vrouwelijke dat Faust geofferd heeft aan eigen lust en macht, zonder dat het hem toekwam, dient als geestelijk beginsel om hem ten hemel te helpen ondanks het verdrag met de duivel. Het onschuldig offer van Christus is vervangen door seksuele verlossing via het verleidde vrouwelijke slachtoffer dat lief blijft hebben.
De slotwoorden van het tweede deel luiden dan ook: “Das Ewig-Weibliche zieht uns hinan”.
Het is een diep sinistere vorm van mysteriereligie die weinig meer met christelijk geloof te maken heeft. Gustav Mahler verwerkte dit tweede deel van Goethes Faust in zijn Symphony No. 8 in E-flat major. De paters, de engelenkoren en Maria doen allemaal mee om deze nieuwe duistere theologie te legitimeren. Als we het prachtig beschrijven, mooi zingen en subliem uitvoeren en vooral samen allemaal vinden, dan is het zogenaamd zo. Daarmee is Goethe een voorspel op onze tijd, van het existentialisme en postmodernisme dat in de theologie zou volgen, tot in het Vaticaan toe. Immers, wie ziet op de heiligverklaring van pausen die misbruik van kinderen en maagdelijke nonnen negeerden of de leer van de kerk op losse schroeven stelden, bevindt zich op de Brocken in ‘goed’ gezelschap.
Overdag en op een heldere zomerse dag is het uitzicht vanaf en naar de Brocken werkelijk prachtig. In het licht van Gods goede schepping durfden de heksen zich niet te vertonen.
O ja, ik mag melden dat ik de beklimming van negen kilometer in een recordtijd van minder dan anderhalf uur voltooid heb en de terugtocht, ondanks de voorafgaande inspanning, volbracht in ongeveer dezelfde tijd. Wanneer u op de Brocken ooit in mijn voetspoor treedt en dit record verbetert, meld het in de commentaar sectie zodat de lezer kunnen meegenieten van uw prestatie.
Hopelijk hebt u ondanks alle gedachten over Faust en Goethe wel wat van de omgeving gezien 😉 Ik heb de Brocken twee jaar geleden beklommen, en die was – zoals u zei – gelukkig heksenvrij. De tijd hebben we toen niet bijgehouden, maar we hebben er sowieso langer over gedaan dan anderhalf uur.
De foto’s getuigen ervan. Wel zijn in de Harz de afgelopen tien jaar de dennebomen grotendeels uitgestorven door een keverplaag, maar niettemin zijn zelfs die dode bossen indrukwekkend. Het doet me zeer goed dat u meldt dat u mijn record niet verbeterd heeft.